Jan Garbarek: saksofon tenorowy i sopranowy 

The Hilliard Ensemble: David James: alt; Rogers Covey-Crump: tenor;

Steven Harrold: tenor; Gordon Jones: baryton

 Udana współpraca Jana Garbarka z Hilliard Ensemble już od 1993 roku przynosi wspaniałe owoce w postaci nowatorskiej muzyki. Bezprecedensowy album „Officium”, z saksofonem Garbarka w roli swobodnego „piątego głosu” w Ensemble znakomicie zaprezentował zakres muzyczny i emocje tkwiące w tej niepowtarzalnej kombinacji. Album „Mnemosyne” (1998) stanowił kolejny krok w rozwoju; jego repertuar wykraczał poza „wczesną muzykę”, obejmując zarówno utwory historyczne, jak i nowoczesne.

Dziś, po kolejnych dziesięciu latach wspólnych doświadczeń, ukazuje się „Officium Novum” – trzeci album projektu Garbarek/Hilliard, którego produkcją zajął się Manfred Eicher, nagrany, tak jak jego znakomici poprzednicy, w austriackim klasztorze św. Gerolda. Opatrzony trafnym tytułem, album ten stanowi kontynuację muzyczną „Officium Novum”, jak również wkracza na nowe obszary. Nawiązując swoim klimatem do kultury krajów Zachodu/Orientu, zwraca się w stronę Wschodu, a za sprawą kompozycji i adaptacji Komitasa, jego centralnym punktem jest muzyka Armenii. W trakcie swoich wizyt w Armenii the Hilliards dokonali analizy utworów Komitasa, które opierają się zarówno na średniowiecznej muzyce sakralnej, jak i na tradycji bardów Kaukazu. Szerokie skale modalne wyzwalają w grze Garbarka prawdziwą pasję. Za sprawą odbytej przez muzyków podróży w czasie i przestrzeni, utwory wywodzące się z wielu źródeł zbliżają się do siebie. Podróże odbyte w „Officium Novum” z Erewania do Bizancjum, do Rosji, Francji i Hiszpanii znajdują swój finał w muzycznej aranżacji tekstu Indian amerykańskich: wszystkie podróże w wątku dramaturgicznym albumu, występujące jako indywidualne utwory, ujęte są w szerszej ramie „kompozycyjnej”.

„Hays hark nviranats ukhti" oraz „Surb, surb" stanowią część Boskiej Liturgii Mszy Świętej, którą Komitas Vardapet (1869-1935) zaaranżował z innej okazji i na potrzeby innych utworów. Korzenie tych wersji sięgają utworów, które rozpisano na głosy męskie w Konstantynopolu w 1914/1915 r. „Hays hark nviranats ukhti" to hymn tradycyjnie śpiewany na rozpoczęcie mszy, kiedy kapłan dokonuje okadzania kadzidłem. „Surb, surb" (Święty, święty) odnosi się do „Sanctus" w Mszy łacińskiej.

„Ov zarmanali" to hymn Chrztu Chrystusa (niedziela po Objawieniu Pańskim), śpiewany podczas ceremonii poświęcenia wody, oraz „Sirt im sasani" – hymn „Votnlva" (ceremonia obmywania stóp obchodzona w Wielki Czwartek). Te utwory Komitasa pochodzą z okresu 1910-1915, jednak ich korzenie sięgają antyku. Będąc nie tylko etnomuzykologiem, ale również postępowym kompozytorem i filozofem, Komitas nie tylko ukazał sposób, w jaki armeńska muzyka sakralna wyewoluowała z muzyki ludowej, ale w wyraźny sposób stosował style ludowe, aby stworzyć muzykę zgodna z duchem swoich czasów.

Inne utwory w programie „Officium Novum”, tworzą pomost między epokami, łącząc muzykę średniowieczną ze współczesną w koncepcji projektu Garbarek/Hilliard, określanej obecnie jako szczególne brzmienie grupowe. Jan Garbarek wykorzystuje dwa poematy: w „Allting finns” saksofonista wybiera „Den Döde” („Umarły”) – poemat Szweda Pära Lagerkvista (1891-1974). Tymczasem „We are the stars”, ostatnio słyszane na albumie saksofonisty zatytułowanym „Rites”, opiera się na poemacie Indian amerykańskich – plemienia Pasamaquoddy.

Najdłuższym utworem albumu jest trzynastominutowa „Litania”, która fantazyjnie łączy utwory pokrewne duchowo i muzycznie: „Otche Nash” z tradycji Starych Browarów Lipovan poprzedzony jest fragmentem „Litanii” Mikołaja N. Kedrowa. Kedrow (1871-1940) był studentem Rimskiego-Korsakova, założycielem Kwartetu Kedrowa, grupy wokalnej, która koncertowała pod kierownictwem Diagilewa, a także twórcą wielu kompozycji i aranżacji pieśni, które trafiły do repertuaru chórów prawosławnych.

Utwór Arvo Pärta „Most Holy Mother of God” napisany dla Hilliard Ensemble w 2003 r. słychać w dawnym wykonaniu a capella. Jeśli the Hilliards przekonująco głosili wiarę za sprawą muzyki Pärta, to z pewnością sami również musieli ulec prostocie jego twórczości.

Skomponowany w trzynastym wieku bizantyjski utwór „Svete tihij” (Radosne Światło) jest jednym z najstarszych hymnów chrześcijańskich, który dawniej towarzyszył wejściu duchownych do kościoła oraz zapalaniu wieczornej lampy po zachodzie słońca. Hiszpański „Tres morillas” pochodzący z XVI w. „Cancionero de Palacio” promienieje innego rodzaju światłem, ponieważ jego taneczny rytm stanowi podstawę opowieści o utraconej miłości.

„Alleluia. Nativitas” Perotina jest nowym ujęciem utworu, który muzycy nagrali wcześniej na albumie „Mnemosyne”: swoboda interpretacji najlepiej świadczy o sposobie, w jaki projekt kompleksowo się rozwinął od momentu jego prezentacji w projekcie ECM New Series przy ogromnym zaangażowaniu Hilliard Ensemble w procesy improwizacji oraz implikacje muzyczne.

Mówiąc o saksofonie z perspektywy improwizacji, pozostaje on wyjątkowo czystym kontekstem, w którym można doświadczyć twórczości Jana Garbarka. Garbarek wciąż traktuje muzykę swobodnie, improwizując z solistami, tworząc kontrapunkty, przeplatając sieć wokalnej tekstury i pomagając kształtować to, co angielski Evening Standard nazwał „jednym z najpiękniejszych przykładów muzyki akustycznej, jaką kiedykolwiek stworzono”.

Lecz to nie koniec nowych odkryć. W czasach, kiedy związki muzyczne są często ulotne lub dyskusyjne, ECM ma szczególną przyjemność zaprezentować „Officium Novum” również jako dokument o „pracującym zespole”, który po 17 latach twórczej współpracy wciąż się rozwija.